[Bác Sĩ Giải Đáp] Trẻ bị viêm họng phải làm sao cho nhanh khỏi?

Trẻ bị viêm họng là tình trạng thường gặp, trong đó 70–80% trường hợp do virus và có thể tự khỏi sau 5–7 ngày, phần còn lại do vi khuẩn cần điều trị đúng phác đồ để tránh biến chứng. Bài viết tổng hợp đầy đủ nguyên nhân, dấu hiệu theo từng độ tuổi, mốc thời điểm cần đi khám ngay, cách chăm sóc tại nhà chuẩn y khoa và cả góc nhìn ít được nói tới: vệ sinh răng miệng đúng cách khi trẻ viêm họng.

Nguyên nhân khiến trẻ bị viêm họng

Trẻ bị viêm họng có thể bắt nguồn từ ba nhóm nguyên nhân chính. Hiểu đúng nhóm nguyên nhân giúp phụ huynh chọn cách xử lý phù hợp và biết khi nào kháng sinh thực sự cần thiết.

Do virus (chiếm 70–80% trường hợp)

Virus là thủ phạm hàng đầu gây viêm họng ở trẻ. Các loại thường gặp:

• Virus cúm (cúm A, cúm B)
• Virus á cúm (Parainfluenza)
• Adenovirus
• Rhinovirus (gây cảm lạnh thông thường)
• Coxsackievirus A16 (gây tay chân miệng kèm viêm họng)

Đặc điểm viêm họng do virus:

• Thường kèm sổ mũi, ho khan, hắt hơi, nghẹt mũi
• Sốt nhẹ đến vừa (37,5–38,5 độ)
• Đau họng âm ỉ, không quá dữ dội
• Tự khỏi sau 5–7 ngày nếu chăm sóc đúng cách
• Không đáp ứng với kháng sinh

Do vi khuẩn (chiếm 20–30%, nguy hiểm hơn)

Khi vi khuẩn xâm nhập, viêm họng thường nặng hơn và có thể dẫn tới biến chứng nguy hiểm nếu không điều trị kịp thời. Các vi khuẩn hay gặp:

• Liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A (Streptococcus pyogenes) — nguyên nhân quan trọng nhất vì gây biến chứng sốt thấp khớp và viêm cầu thận
• Phế cầu khuẩn
• Tụ cầu khuẩn
• Vi khuẩn ho gà

Đặc điểm viêm họng do vi khuẩn:

• Sốt cao đột ngột 39–40 độ
• Đau họng dữ dội, nuốt rất đau
• Ít ho, ít sổ mũi
• Amidan sưng to, có thể có chấm mủ trắng
• Sưng hạch cổ
• Cần kháng sinh đủ liều, đủ ngày theo chỉ định bác sĩ

Do tác nhân kích thích và yếu tố khác

Bên cạnh virus và vi khuẩn, trẻ bị viêm họng còn vì nhiều nguyên nhân môi trường và sức khoẻ nền:

• Khói thuốc lá thụ động trong nhà
• Không khí khô, điều hoà bật quá lạnh hoặc trẻ ngủ há miệng
• Dị ứng phấn hoa, lông thú cưng, bụi nhà
• Trào ngược dạ dày–thực quản (GERD) khiến acid kích thích vùng họng
• Vệ sinh răng miệng kém, viêm nướu, sâu răng — ổ vi khuẩn từ miệng có thể lan xuống họng và gây viêm tái đi tái lại

Để dễ hình dung, dưới đây là bảng so sánh nhanh hai nhóm nguyên nhân quan trọng nhất.

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị viêm họng theo từng độ tuổi

Trẻ ở mỗi giai đoạn biểu hiện viêm họng rất khác nhau. Trẻ càng nhỏ càng khó tự mô tả triệu chứng, phụ huynh cần dựa nhiều vào quan sát hành vi để nhận biết sớm.

Trẻ sơ sinh và dưới 1 tuổi

Ở nhóm này, trẻ chưa nói được nên dấu hiệu chủ yếu là hành vi bất thường:

• Quấy khóc nhiều, đặc biệt khi nuốt sữa
• Bỏ bú hoặc giảm lượng bú rõ rệt
• Chảy nhiều nước dãi vì nuốt đau
• Ngủ không yên, hay giật mình
• Sốt là biểu hiện hay gặp nhất
• Có thể kèm ho, sổ mũi, nghẹt mũi

Trẻ dưới 3 tháng tuổi mà sốt từ 38 độ trở lên thuộc nhóm phải đi khám ngay, không tự theo dõi tại nhà.

Trẻ 1–5 tuổi (mầm non, mẫu giáo)

Trẻ đã có thể chỉ tay vào cổ hoặc khóc khi nuốt. Dấu hiệu thường thấy:

• Từ chối ăn cơm, chỉ chịu ăn cháo, sữa
• Đau khi nuốt, đôi khi chảy nước dãi
• Hôi miệng do giảm tiết nước bọt và viêm
• Sốt có thể cao 39–40 độ, đặc biệt nếu do vi khuẩn
• Quấy khóc, mệt mỏi, không chịu chơi như bình thường
• Có thể kèm nôn ói, tiêu chảy nhẹ

Trẻ 6 tuổi trở lên (tiểu học)

Trẻ đã mô tả được cảm giác, phụ huynh dễ nhận biết hơn:

• Tự than “rát họng, vướng cổ, khó nuốt”
• Đau đầu, mệt mỏi, có thể đau bụng
• Sưng hạch dưới cằm hoặc cổ
• Sốt từ nhẹ tới cao tuỳ nguyên nhân
• Có thể khàn tiếng nhẹ nếu viêm lan xuống thanh quản

Khi nào trẻ bị viêm họng cần đi khám ngay

Phần lớn trường hợp tự khỏi sau 5–7 ngày, nhưng có một nhóm dấu hiệu cảnh báo phải đến cơ sở y tế trong vòng 24 giờ để loại trừ biến chứng nguy hiểm.

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi kèm sốt từ 38 độ trở lên
• Sốt trên 39 độ kéo dài hơn 48 giờ hoặc tái phát sau khi đã hạ
• Khó thở, thở nhanh, thở rít, co kéo cơ liên sườn
• Bỏ bú, không uống được nước, tiểu ít — dấu hiệu mất nước
• Chảy nhiều nước dãi liên tục, không nuốt được
• Sưng to vùng cổ hoặc sưng nề một bên amidan
• Ngủ li bì, khó đánh thức
• Triệu chứng không cải thiện sau 48 giờ chăm sóc tại nhà
• Sốt cao kèm đau họng dữ dội nhưng không có sổ mũi, ho — dấu hiệu gợi ý liên cầu khuẩn

Theo BS Nguyễn Trọng Hải — cố vấn chuyên môn DrKam: “Trong thực tế, tôi thường lưu ý phụ huynh dấu hiệu ‘sốt cao đột ngột, đau họng dữ dội mà không có sổ mũi hay ho’ ở trẻ dưới 5 tuổi. Đây là biểu hiện gợi ý nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A. Nếu điều trị muộn, vi khuẩn có thể gây phản ứng miễn dịch dai dẳng dẫn tới sốt thấp khớp hoặc viêm cầu thận sau 2–4 tuần — đôi khi gia đình chỉ phát hiện khi con bị tổn thương tim hoặc thận, lúc đó đã quá muộn.”

Cách chăm sóc trẻ bị viêm họng tại nhà đúng chuẩn

Với những trường hợp viêm họng nhẹ, chăm sóc đúng cách tại nhà sẽ giúp con khỏi nhanh hơn, giảm khó chịu và tránh biến chứng. Bốn việc dưới đây là nền tảng.

Bù nước và điện giải

Mất nước là biến chứng nguy hiểm nhất khi trẻ vừa sốt vừa biếng ăn uống. Cần ưu tiên:

• Nước ấm là lựa chọn tốt nhất, uống ngụm nhỏ liên tục
• Oresol pha đúng tỷ lệ trên bao bì, đặc biệt khi trẻ sốt cao hoặc tiêu chảy
• Trẻ bú mẹ: tăng cữ bú, không pha loãng sữa
• Nước trái cây loãng (cam, táo, lê) cho trẻ trên 1 tuổi
• Tránh: nước lạnh, nước có ga, nước trái cây quá chua làm rát họng

Chế độ ăn mềm, mát, dễ nuốt

Niêm mạc họng đang viêm nên đồ ăn càng êm dịu càng tốt:

• Cháo loãng, súp gà, súp rau củ
• Sữa, sữa chua không lạnh, váng sữa
• Hoa quả mềm: chuối, đu đủ, xoài chín
• Bột yến mạch, khoai tây nghiền

Cần tránh:

• Đồ cay, nóng, mặn (mì cay, mì tôm)
• Đồ cứng, giòn (bánh quy cứng, bim bim)
• Đồ ngọt nhiều đường (kẹo, bánh ngọt) vì tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn
• Đồ chiên rán nhiều dầu mỡ
• Nước đá, kem lạnh

Hạ sốt đúng cách

Hạ sốt là kỹ năng cơ bản nhưng vẫn nhiều phụ huynh làm sai. Nguyên tắc an toàn:

• Paracetamol liều 10–15 mg/kg/lần, cách nhau 4–6 giờ, tối đa 5 lần/ngày
• Đo nhiệt độ định kỳ 2–3 giờ/lần khi sốt cao
• Lau ấm trán, nách, bẹn bằng khăn nước ấm (không phải nước lạnh hay cồn)
• Mặc quần áo thoáng, không ủ ấm quá kỹ
• Tuyệt đối không dùng aspirin cho trẻ vì nguy cơ hội chứng Reye gây tổn thương gan và não, đặc biệt khi trẻ đang nhiễm virus
• Không dùng đồng thời nhiều thuốc hạ sốt khác hoạt chất nếu không có chỉ định bác sĩ

Vệ sinh răng miệng đúng cách khi trẻ viêm họng

Đây là phần ít được nói tới nhưng có ý nghĩa thực tế lớn — vì khoang miệng kém vệ sinh là môi trường giúp vi khuẩn sinh sôi, làm viêm họng kéo dài và dễ tái phát.

Nguyên tắc vệ sinh khi trẻ đang đau họng:

• Vẫn chải răng đủ 2 lần/ngày, dùng bàn chải lông siêu mềm để tránh kích thích họng
• Đầu bàn chải nhỏ phù hợp với khoang miệng trẻ
• Chải nhẹ nhàng theo chiều dọc, không chải quá sâu vùng gốc lưỡi để tránh ho và nôn
• Cho trẻ uống ngụm nước ấm sau khi ăn nếu chưa thể chải răng ngay
• Với trẻ từ 6 tuổi trở lên đã súc miệng được, có thể dùng nước súc miệng dịu nhẹ phù hợp cho trẻ — tránh các loại có cồn hoặc nồng độ kháng khuẩn mạnh dành cho người lớn
• Trẻ dưới 6 tuổi: không tự ý dùng nước súc miệng nếu không có chỉ định, vì trẻ chưa kiểm soát được phản xạ nuốt

Trẻ bị viêm họng có cần dùng kháng sinh không

Đây là câu hỏi gây bối rối nhất và cũng là nơi nhiều phụ huynh mắc sai lầm. Câu trả lời ngắn: không phải ca viêm họng nào cũng cần kháng sinh.

Nguyên tắc dùng kháng sinh đúng:

• Viêm họng do virus (70–80% các ca): KHÔNG dùng kháng sinh, vì kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng với virus
• Viêm họng do vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn nhóm A: CẦN kháng sinh đúng phác đồ
• Đủ liều, đủ ngày: thường là 10 ngày dù trẻ đã đỡ sau 2–3 ngày — bỏ ngang dễ gây kháng kháng sinh và tái phát
• Việc xác định virus hay vi khuẩn cần có bác sĩ khám và đôi khi cần xét nghiệm nhanh liên cầu (rapid strep test)

Hậu quả khi lạm dụng kháng sinh:

• Vi khuẩn kháng thuốc — đợt sau bệnh nặng hơn, khó điều trị hơn
• Rối loạn hệ vi sinh đường ruột, gây tiêu chảy, biếng ăn kéo dài
• Suy giảm miễn dịch tự nhiên của trẻ
• Tốn kém không cần thiết

Biến chứng có thể gặp khi trẻ bị viêm họng không được điều trị đúng

Phần lớn các ca viêm họng ở trẻ là lành tính. Tuy nhiên, nếu chủ quan hoặc điều trị sai, một số biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra — đặc biệt với viêm họng do liên cầu khuẩn nhóm A.

Biến chứng tại chỗ và đường hô hấp:

• Viêm tai giữa
• Viêm xoang
• Viêm thanh khí phế quản
• Viêm amidan, áp xe quanh amidan
• Viêm phế quản, viêm phổi

Biến chứng nguy hiểm do liên cầu khuẩn nhóm A (xuất hiện muộn 1–4 tuần sau viêm họng):

• Sốt thấp khớp: gây viêm khớp, viêm tim, có thể để lại hẹp van tim vĩnh viễn
• Viêm cầu thận cấp: tiểu ra máu, phù mắt và mắt cá
• Viêm khớp cấp tính
• Viêm màng trong tim

Những biến chứng này hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu trẻ được khám và điều trị kháng sinh đúng phác đồ khi bị viêm họng do vi khuẩn.

Cách phòng ngừa trẻ bị viêm họng tái phát

Trẻ bị viêm họng tái đi tái lại không chỉ vì sức đề kháng yếu mà thường là kết hợp nhiều yếu tố nhỏ. Phòng ngừa toàn diện gồm sáu nhóm việc.

Nhóm 1 — Tiêm chủng và miễn dịch:

• Tiêm đầy đủ vắc xin cúm, phế cầu theo khuyến cáo
• Duy trì lịch tiêm chủng mở rộng đúng độ tuổi

Nhóm 2 — Dinh dưỡng và lối sống:

• Ăn đa dạng đủ 4 nhóm chất, tăng rau xanh và hoa quả
• Bổ sung vitamin C, kẽm khi có chỉ định
• Ngủ đủ giấc theo độ tuổi
• Vận động ngoài trời vừa sức mỗi ngày

Nhóm 3 — Vệ sinh cá nhân:

• Tập thói quen rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh
• Đeo khẩu trang khi đến nơi đông người hoặc khi có dịch
• Không dùng chung cốc, thìa, bàn chải với người khác

Nhóm 4 — Môi trường sống:

• Giữ ấm cổ, ngực, bàn chân vào mùa lạnh
• Không bật điều hoà quá lạnh, chênh lệch nhiệt độ trong-ngoài không quá 8 độ
• Dùng máy tạo ẩm khi không khí quá khô
• Tránh khói thuốc lá thụ động tuyệt đối
• Giữ nhà cửa sạch sẽ, hạn chế bụi và lông thú

Nhóm 5 — Vệ sinh răng miệng hàng ngày:

• Chải răng 2 lần/ngày bằng bàn chải lông mềm phù hợp với độ tuổi
• Kiểm tra nha khoa định kỳ 6 tháng/lần
• Phát hiện và điều trị sớm sâu răng, viêm nướu

Nhóm 6 — Điều trị triệt để bệnh nền:

• Sâu răng, viêm nướu, áp xe răng là ổ vi khuẩn có thể gây viêm họng tái phát
• Viêm amidan tái diễn nhiều lần cần đánh giá có cần cắt amidan không
• Trào ngược dạ dày–thực quản cần điều trị tận gốc

Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại để lại phản hồi cho DrKam qua hotline 0917.05.99.33 để được đội ngũ chuyên gia của DrKam tư vấn miễn phí nhé!

Tiktok: https://www.tiktok.com/@drkampharmaofficial

Facebook: https://www.facebook.com/@drkam.songkhoecungchuyengia hoặc https://www.facebook.com/drkam.bacsirangmienghong