[Bác sĩ giải đáp] Tôi bị sốt viêm họng phải làm sao cho nhanh khỏi?

Sốt viêm họng là tình trạng cực kỳ phổ biến, xảy ra ở cả trẻ em lẫn người lớn đặc biệt vào thời điểm giao mùa hoặc khi đề kháng suy giảm. Hầu hết trường hợp có thể xử trí tốt tại nhà, nhưng nếu không biết cách nhận biết đúng và chăm sóc đúng, nguy cơ biến chứng và tái phát là rất thực. 

Sốt viêm họng là gì? Khi nào được coi là bình thường?

Sốt và viêm họng thường xảy ra đồng thời vì cùng bắt nguồn từ một cơ chế: hệ miễn dịch phản ứng trước tác nhân gây bệnh xâm nhập vào vùng hầu họng. Khi vi rút hoặc vi khuẩn bám vào niêm mạc họng, cơ thể kích hoạt phản ứng viêm — gây đỏ, sưng, đau, tiết dịch — đồng thời tăng thân nhiệt để tạo môi trường bất lợi cho tác nhân gây bệnh. Đó là lý do sốt thực chất là tín hiệu hệ miễn dịch đang hoạt động, không phải triệu chứng xấu cần triệt tiêu ngay lập tức.

Sốt viêm họng thường được phân mức như sau:

Thời gian sốt bình thường phụ thuộc vào nguyên nhân. Nếu do virus, sốt thường kéo dài 1–3 ngày rồi tự lui. Nếu do vi khuẩn, sốt có thể kéo dài 3–7 ngày và cần kháng sinh mới hồi phục hoàn toàn.

Phân biệt sốt viêm họng do virus và do vi khuẩn

Đây là phân biệt quan trọng nhất — vì nó quyết định có cần dùng kháng sinh hay không. Hai loại này có thể biểu hiện khác nhau khá rõ nếu quan sát kỹ:

Triệu chứng sốt viêm họng nhận biết theo từng mức độ

Không phải mọi cơn sốt kèm viêm họng đều biểu hiện giống nhau. Mức độ triệu chứng và cách xử lý phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và độ tuổi của người bệnh.

Triệu chứng toàn thân

Các triệu chứng toàn thân thường xuất hiện đầu tiên, trước khi đau họng trở nên rõ ràng:

• Sốt theo mức độ đã mô tả ở trên
• Ớn lạnh, rùng mình — cơ thể đang cố tạo nhiệt
• Nhức mỏi cơ bắp toàn thân, đặc biệt vùng lưng và chân
• Mệt mỏi, uể oải, chán ăn
• Đau đầu — thường nhẹ đến vừa
• Buồn nôn hoặc nôn — gặp nhiều hơn ở trẻ em

Triệu chứng tại vùng họng

Đây là nhóm triệu chứng đặc trưng để xác định viêm họng, cần quan sát kỹ khi dùng đèn pin soi vào miệng:

• Đau rát họng khi nuốt — kể cả nuốt nước bọt hoặc uống nước
• Cảm giác đau nhói lan lên tai khi nuốt (do tai và họng có chung dây thần kinh)
• Niêm mạc họng đỏ, amidan sưng tấy
• Có thể xuất hiện mảng mủ trắng hoặc vàng trên amidan — dấu hiệu nhiễm khuẩn
• Hạch bạch huyết vùng cổ, góc hàm sưng và ấn đau
• Ho khan hoặc ho đờm (phổ biến hơn ở viêm họng do virus)

Đặc điểm riêng ở trẻ nhỏ và người lớn

Với trẻ còn bú, các dấu hiệu thường gián tiếp vì trẻ chưa diễn đạt được cơn đau:

• Bú ít, ngậm núm vú không chịu nuốt, hoặc bỏ bú hoàn toàn
• Hay khóc hơn bình thường, quấy không rõ lý do
• Khó ngủ, ngủ không yên giấc
• Há miệng khi ngủ — do tắc nghẽn đường thở vùng họng
• Thở nhanh hơn bình thường

Nhiều phụ huynh nhầm các dấu hiệu trên với mọc răng, đặc biệt khi trẻ đang trong giai đoạn 6–24 tháng. Điểm phân biệt chính: mọc răng thường không gây sốt cao và không làm họng đỏ.

Với người lớn, khả năng tự theo dõi tốt hơn, nhưng thường có xu hướng chủ quan nhất là khi triệu chứng vừa phải, vẫn đi làm được. Điều này có thể làm bệnh kéo dài hơn cần thiết.

Nguyên nhân gây sốt viêm họng

Sốt viêm họng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Xác định đúng nguyên nhân không chỉ giúp điều trị hiệu quả hơn mà còn tránh dùng thuốc sai đặc biệt là kháng sinh.

Do virus (nguyên nhân phổ biến nhất)

Virus là thủ phạm trong 70–80% trường hợp viêm họng có sốt, bao gồm:

• Rhinovirus — nguyên nhân hàng đầu gây cảm lạnh thông thường
• Adenovirus — thường gây sốt cao hơn, kèm viêm mắt
• Virus cúm (Influenza A, B) — sốt cao đột ngột, đau người rõ
• Coronavirus, Parainfluenza

Điểm chung: kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng với nhóm này. Điều trị chủ yếu là nghỉ ngơi, uống đủ nước, hạ sốt và vệ sinh họng miệng đúng cách.

Do vi khuẩn

Khi vi khuẩn là thủ phạm, bệnh thường nặng hơn và cần điều trị kháng sinh:

• Liên cầu khuẩn nhóm A (Streptococcus pyogenes) — phổ biến nhất, gây đau họng dữ dội, mủ amidan, có thể dẫn đến thấp tim nếu không điều trị
• Haemophilus influenzae — thường gặp ở trẻ chưa tiêm phòng đủ
• Tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) — ít gặp hơn nhưng có thể gây biến chứng nặng

Các yếu tố làm tăng nguy cơ

• Thay đổi thời tiết đột ngột — giao mùa xuân-hè, thu-đông
• Tiếp xúc trực tiếp với người đang bệnh (giọt bắn, tay bắt)
• Hệ miễn dịch suy giảm: trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, người lớn tuổi, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch
• Môi trường ô nhiễm, khói thuốc lá — làm niêm mạc họng mất khả năng tự bảo vệ
• Không khí khô, điều hòa nhiệt độ liên tục

Cách xử trí sốt viêm họng đúng tại nhà

Phần lớn trường hợp sốt viêm họng do virus có thể chăm sóc tốt tại nhà. Nguyên tắc cốt lõi gồm 3 trụ cột: hạ sốt, giảm đau họng và giữ vệ sinh vùng họng miệng sạch để hỗ trợ hồi phục.

Hạ sốt và giảm đau họng

Thuốc hạ sốt phổ biến và an toàn nhất là Paracetamol (Acetaminophen):

• Người lớn: 500–1.000mg/lần, tối đa 4g/ngày, cách nhau ít nhất 4–6 giờ
• Trẻ em: 10–15mg/kg/lần, tối đa 4 lần/ngày — không quá 75mg/kg/ngày
• Không dùng Aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi

Ngoài thuốc, có thể áp dụng:

• Chườm ấm trán và nách — không chườm lạnh hoặc nước đá (có thể khiến mạch máu co lại, làm sốt khó hạ hơn)
• Mặc đồ thoáng mát, tháo bớt chăn — không ủ kín khi đang sốt
• Uống nhiều nước ấm hoặc nước điện giải khi sốt cao

Vệ sinh họng miệng — bước thường bị bỏ qua nhưng cực kỳ quan trọng

Đây là phần hầu hết hướng dẫn về sốt viêm họng bỏ qua, nhưng lại có tác động trực tiếp đến tốc độ hồi phục.

Khoang miệng là “vùng đệm” giữa môi trường bên ngoài và vùng họng đang bị viêm. Nếu mảng bám và vi khuẩn tích tụ ở lưỡi, kẽ răng và má trong không được làm sạch, chúng liên tục chảy xuống họng qua nước bọt — kéo dài và làm nặng thêm tình trạng viêm. Đây cũng là một lý do âm thầm khiến nhiều người bị sốt viêm họng tái phát theo chu kỳ dù đã dùng thuốc đúng.

Hướng dẫn vệ sinh họng miệng khi bị sốt viêm họng:

• Súc miệng bằng nước súc miệng kháng khuẩn chứa Chlorhexidine 0.12% — sau mỗi bữa ăn và trước khi ngủ. Chlorhexidine là hoạt chất được nghiên cứu lâm sàng với khả năng ức chế vi khuẩn gây viêm trong khoang miệng và vùng hầu họng
• Cạo lưỡi nhẹ nhàng mỗi sáng — lớp màng trắng trên bề mặt lưỡi chứa hàng triệu vi khuẩn kỵ khí, cần được loại bỏ trước khi chúng “trôi xuống” họng
• Đánh răng đúng cách 2 lần/ngày — nhưng tránh chà mạnh nếu họng đang rất đau
• Tránh dùng nước súc miệng chứa cồn cao khi họng đang bị viêm — cồn có thể kích ứng niêm mạc họng đang nhạy cảm

Team CSKH của DrKam ghi nhận qua nhiều phản hồi từ khách hàng rằng một trong những yếu tố giúp rút ngắn thời gian hồi phục viêm họng và giảm tần suất tái phát là duy trì vệ sinh khoang miệng đúng trong suốt thời gian bệnh. Nhiều người chỉ tập trung vào thuốc uống mà bỏ qua vùng miệng — trong khi đây là “ổ vi khuẩn” dễ tiếp cận và dễ làm sạch nhất. Với hơn 500.000 khách hàng sử dụng sản phẩm chăm sóc răng miệng DrKam, đây là quan sát được ghi nhận ổn định theo thời gian.

Chế độ dinh dưỡng khi sốt viêm họng

Sốt tiêu hao năng lượng và mất nước, trong khi đau họng khiến việc ăn uống khó khăn hơn. Vì vậy chế độ dinh dưỡng trong giai đoạn này cần ưu tiên dễ nuốt, dễ tiêu và bổ sung đủ nước.

Nên ăn và uống:

• Cháo loãng, súp ấm, nước hầm xương — dễ nuốt, bổ sung điện giải tự nhiên
• Nước ấm hoặc trà thảo mộc ấm (gừng, tắc, cam thảo)
• Mật ong pha nước ấm — người lớn và trẻ trên 1 tuổi — có tác dụng làm dịu họng
• Sinh tố hoặc nước ép trái cây ít chua, uống ở nhiệt độ thường
• Bổ sung điện giải nếu sốt cao kéo dài

Cần tránh:

• Đồ lạnh, nước đá, kem lạnh — làm co mạch vùng họng, tăng kích ứng
• Nước ngọt có gas — acid làm kích thích niêm mạc họng đang viêm
• Thức ăn cứng, khô (bánh mì cứng, snack) — gây đau và tổn thương thêm
• Đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ — khó tiêu, tăng tiết dịch
• Rượu bia, cà phê — gây mất nước và ức chế miễn dịch

Khi nào cần dùng kháng sinh? Khi nào không?

Đây là câu hỏi nhiều người lo lắng nhất khi bị sốt viêm họng — và cũng là nơi xảy ra nhiều sai lầm nhất, dẫn đến lạm dụng kháng sinh hoặc ngược lại là bỏ sót nhiễm khuẩn cần điều trị.

Kháng sinh không có tác dụng với virus — không rút ngắn thời gian bệnh, không giảm triệu chứng. Trong khi đó, dùng kháng sinh không cần thiết làm giảm vi khuẩn có lợi trong khoang miệng và đường ruột, đồng thời góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc.

Nguyên tắc: không tự mua kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu nghi ngờ nhiễm liên cầu, bác sĩ có thể chỉ định test nhanh để xác định trước khi kê đơn.

Theo BS Nguyễn Trọng Hải — cố vấn chuyên môn DrKam: “Rất nhiều phụ huynh đến gặp tôi sau khi đã tự cho trẻ uống kháng sinh 2–3 ngày vì sốt viêm họng. Trong đa số trường hợp, nguyên nhân là virus — kháng sinh không chỉ không hiệu quả mà còn phá vỡ hệ vi sinh đường miệng và ruột đang cần ổn định để hỗ trợ miễn dịch. Nguyên tắc tôi luôn nhắc: nếu có ho, sổ mũi kèm theo — đó thường là virus, chờ theo dõi thêm trước khi dùng kháng sinh.”

Dấu hiệu sốt viêm họng nguy hiểm — cần đi khám ngay

Phần lớn sốt viêm họng tự hồi phục trong vòng 5–7 ngày nếu được chăm sóc đúng. Tuy nhiên, một số dấu hiệu cảnh báo cần được đưa đến cơ sở y tế kịp thời — đặc biệt là với trẻ nhỏ.

Cần đến gặp bác sĩ ngay khi có các dấu hiệu sau:

• Sốt cao trên 39°C không hạ sau 2–3 liều thuốc hạ sốt cách nhau đúng giờ
• Sốt kéo dài liên tục hơn 5 ngày không có dấu hiệu thuyên giảm
• Đau họng dữ dội đến mức không thể nuốt nước bọt hoặc uống nước
• Khó thở, thở rít, thở nhanh bất thường
• Cổ cứng, không cúi đầu được — dấu hiệu nguy hiểm cần cấp cứu ngay
• Phát ban đỏ toàn thân kèm đau họng (nghi tinh hồng nhiệt do liên cầu)

Riêng với trẻ nhỏ dưới 3 tuổi:

• Bỏ bú hoàn toàn, tím tái môi và đầu ngón tay
• Co giật do sốt cao
• Ý thức lờ đờ, khó đánh thức
• Sốt trên 38°C ở trẻ dưới 3 tháng tuổi — cần đưa đến cơ sở y tế ngay, không chờ đợi

Biến chứng có thể xảy ra nếu không điều trị đúng, đặc biệt với viêm họng liên cầu khuẩn:

• Viêm tai giữa — vi khuẩn lan từ họng qua vòi nhĩ vào tai
• Viêm xoang cấp
• Viêm phổi, viêm phế quản
• Thấp tim (thấp khớp cấp) — biến chứng nghiêm trọng nhất của nhiễm liên cầu không điều trị, ảnh hưởng van tim
• Áp xe quanh amidan — cần can thiệp y tế ngay

Cách phòng ngừa sốt viêm họng tái phát

Sau khi khỏi sốt viêm họng, nhiều người tái phát chỉ sau vài tuần — đặc biệt trong mùa lạnh hoặc khi sức đề kháng giảm. Phòng ngừa đúng cách có thể cắt đứt vòng tái phát này.

Các biện pháp phòng ngừa hiệu quả:

• Vệ sinh tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt sau tiếp xúc với người bệnh hoặc nơi công cộng
• Không dùng chung đồ dùng cá nhân (ly uống nước, khăn mặt, bàn chải đánh răng)
• Duy trì vệ sinh khoang miệng hằng ngày: đánh răng 2 lần, súc miệng kháng khuẩn buổi tối, cạo lưỡi mỗi sáng — đây là tuyến phòng thủ đầu tiên ngăn vi khuẩn từ miệng xâm nhập vào họng
• Tiêm phòng cúm hằng năm — đặc biệt quan trọng với trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền
• Tránh tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp — đeo khẩu trang khi cần thiết
• Đảm bảo ngủ đủ giấc, uống đủ nước, bổ sung vitamin C và kẽm để tăng đề kháng
• Không để điều hòa quá lạnh hoặc quá khô — độ ẩm không khí trong phòng lý tưởng là 50–60%
• Khám tai mũi họng định kỳ nếu có tiền sử viêm họng tái phát nhiều lần trong năm

Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại để lại phản hồi cho DrKam qua hotline 0917.05.99.33 để được đội ngũ chuyên gia của DrKam tư vấn miễn phí nhé!

Tiktok: https://www.tiktok.com/@drkampharmaofficial

Facebook: https://www.facebook.com/@drkam.songkhoecungchuyengia hoặc https://www.facebook.com/drkam.bacsirangmienghong